بعضی از محققان معتقدند کیش زروانی سنتی است متعلق به پیش از زرتشت ، اما اعتقاد عمومی بر این است که کیش زروانی بدعتی در آیین زرتشتی بوده که در دوره هخامنشی بر اثر نفوذ عقاید بابلی پیدا شده ، در دوره اشکانی از مقبولیت برخوردار بوده و در دوره ساسانی اهمیت بیشتری یافته است . زروان در نوشته های پهلوی ایزد زمان است اما بنا بر آیین زروانی ، زروان وجودی غایی و منشاء هم خیر و هم شر و پدر و خدای دو برادر یعنی اورمزد و اهریمن است . زروانیان در پی ایجاد وحدانیتی در پس ثنویت دین زرتشتی بوده اند .زروان در زمانی که هیچ چیز وجود ندارد نیایشهایی به جای می آورد تا پسری با ویژگیهای آرمانی اورمزد داشته باشد تا جهان را بیافریند .در پایان هزار سال زروان در اینکه این نیایش به ثمر برسد شک می کند و در همان هنگام نطفه اورمزد و اهریمن در بطن او بسته می شود .اورمزد ثمره نیایش و صبر اوست و اهریمن نتیجه شک اوست .

 
 
 
 
زروان با خود قرار می گذارد نخستین  فرزندی که زاده شود فرمان روای جهان کند . اهریمن بد بو و آلوده از نیت زروان آگاه و موفق می شود که در ابتدا به دنیا آید . زروان مجبورمی شود بنا بر پیمانش ، او را به مدت نه هزار سال فرمان روای جهان می کند و به اورمزد فرمانروایی عالم اعلی و دو هزار سال باقی مانده را عطا می کند . در پایان جهان اورمزد اهریمن را شکست می دهد  زروانیان معتقد به تکامل ماده می باشند . بنا بر این عقیده ، آفرینش جهان  عمل خدا نبوده بلکه تکامل تدریجی ماده اولیه از حالت بدون صورت یعنی زمان و مکان نامحدود ( زروان ) به حالت محدود و دارای صورت بوده است .  بنابراین تفاوت های اصلی میان کیش زروانی و زرتشتی عبارتند از اعتقاد به وجود مطلق به عنوان مکان و زمان بیکران ، طبیعت زروان ، اعتقاد به اورمزد و اهریمن به عنوان جفت توامان ، اعتقاد به نه هزار سال فرمانروایی اهریمن و اعتقاد به تقدیر و ماده گرایی .